એક ગામ હતું નામે…નામમાં તો શું છે કે કોઈ પણ ચાલે છતાં ચાલો એક નામ આપી દઈએ….નાનપુર….. ગામમાં જાત-જાતની કોમના લોકો વસે. કોઈ ઊંચ-નીચનો ભેદભાવ નહિં…આમ જોવા જઈએ તો આ એક આદર્શ ગામ હતું.

હવે સ્વાભાવિક છે કોઈ પણ નાનું ગામ હોય કે મોટું તેમાં થોડા ઘણા ઝઘડા-કંકાસ તો રહેવાના જ ને ભાઈ મારા. જો તેમ ના હોય તો વાર્તા આગળ કેવી રીતે વધે. તો ચાલો હવે વાત આગળ વધારીએ. હાં તો એ ગામમાં ચીનુ અને મીનુ રહેતા આમ તો બંને પડોશી પણ બોલવા ચાલવાનો પણ વહેવાર નહિ. જો ચીનુ કહે કે હું ઉત્તર દિશા તરફ જઈશ તો મીનુ કહે મારે શું હું તો આ ચાલ્યો દખ્ખણ તરફ. બસ આખો દિવસ બંનેનું તું તું મે મે ચાલ્યા કરે અને વળી એ વિના બંનેને તો શું ગામ આખાને પણ ચેનના પડે.

હવે એક દિવસની વાત છે, આપણા ચીનુ ભાઈ તેમના ઘરના ઓટલે બેઠા છે. બેઠા બેઠા એ તો વિચારે ચડ્યા. આમ પણ જ્યારે કોઈ માણસ નવરો પડે ત્યારે જ એને વિચારવાનો સમય મળે.

ચીનુ વિચારે કે હું આખો દિવસ ખેતરમાં કાળી મજૂરી કરું, ઘરે આવીને રોટલા ટીપું અને પાછી વાળું પાણી કરું એના કરતા કોઈને પરણીને ઘરમાં ના લઈ આવું. એટલે હેય ને મારે આ રોટલા ટીપવાની ઝંઝટમાંથી શાંતિ મળે અને થોડો રોફ પણ જમાવવા મળે. અને પેલા મીનુડાને પણ ખબર પાડી દઉં કે જો તારા કરતાં મારે કેટલી શાંતિ અને લીલાલહેર છે.અને બસ તેઓ તો હવાઈમહેલ ચણવા લાગી ગયા.

હવે તેમના હવાઈ મહેલનું શું થયું તે જાણવા થોડી રાહ જુઓ…. ચાલો ત્યારે અત્યારે તો જન્માષ્ટમી આવી એટલે જય શ્રી કૃષ્ણ…….

અકબર બાદશાહે પ્રશ્ન કર્યો - ‘આદમીને કેવી રીતે માપવો?’

કવિ ગંગ સભામાં હાજર. તેણે તરત કહ્યું. ‘આદમીકો તોલ એક બોલમે પિછાનીએ.’

માણસને ઓળખાવો હોય તો એની વાણી પરથી તેને ઓળખી લ્યો. બોલ ઉપરથી તોલ થાય. વાણી પ્રાણીને ઓળખે એટલે ડાહ્યા માણસોએ કહ્યું છે. જીવનમાં જે પ્રકારે બોલવું આવશ્યક છે એ જ પ્રકારે ચુપ રહેવું. મૌન પકડવું જરૂરી છે. ડોક્ટરોનું કથન છે કે બોલવા કરતાં ચુપ રહેવામાં સ્વાસ્થ્ય વધુ જળવાય છે.

ચુપ રહો-ઉર્દૂમાં ચૂપને ‘ખામોશ‘ કહે છે. સંસ્કૃતમાં મૌન અને અંગ્રેજીમાં સાઇલેન્ટ કે પછી મમ.

ચુપકીદી-મૌનનો પ્રભાવ તેવો છે. મૌન સર્વકાર્યને સાધનારૂં છે. મૌનં સર્વાર્થ સાધકમ્. સબસે બડી ચુપ. Silence is God મૌનનો ઉત્તર વધુ મનાયો છે. એક ચુપ સૌને હરાવે. મૌનં સમ્મતિ લક્ષણમ્ ન બોલ્યામાં નવ ગુણ.

બોલી પરથી માણસ પરખાઈ જાય છે. એટલે નહિ બોલવામાં આવે તેમાં જ માલ છે. કારણ બોલવામાં આવે તો તેની બુદ્ધિ પરખાઈ જાય છે. કહેવત છે. ‘મૂંગી મંતર સાડા સત્તર.’ બંધ બેસતી વાતને સાચી વાતને માટે આપણે કહીએ છીએ વાત સાડાસોળ આના સાચી છે. આજ મુજબ ગુપ્ત વાતને મંત્રની જેમ આપણે છાની રાખીને મૂંગા રહીએ તો તે સોળ આના કે સ્હાડા સોળ આના નહિ પણ સ્હાડા સત્તર આનાની વાત કહી શકાય જ્યાં માણસની વાત કોઈ સાંભળતું ન હોય ત્યાં-

કહી ન માને કાંઈ, જુગતી

અણજુગતી જહાં,

શાણાને સુખદાઈ,

ચુપ રહેવું રાજીઆ,

જ્યાં કહ્યું મનાય નહીં ત્યાં ચુપ રહેવું તે શાણા પુરૂષને સુખદાઈ છે.

ચતુર માનવી ચુપ રહેવામાં જ માને છે, સાચું જ કહ્યું છે કે :-

ચુપ્પ સે શોભા જગતમેં,

ચુપ સે રહે આણ,

ચુપ સે ભજન ભજત હે,

ચુપ સે રહે માન.

મૂર્ખ સાથે પાનું પડે તો શું કરવું જોઈએ.

એક સમયે ભરસભામાં અકબરે બીરબલને પ્રશ્ન પૂછ્યો. ‘મૂર્ખ સાથે જો કામ આવી પડે તો શું કરવું જોઈએ?’

બીરબલે જવાબ ન આપ્યો.

બાદશાહે ફરી પૂછ્યું :- ‘બીરબલ ! મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ.’

બીરબલે કહ્યું - ‘નામદાર ! એનો ઉત્તર કાલે આપને મળી જશે.’

બીજે દિવસે ભરસભામાં બીરબલ એક ગૂંગા માણસને લઈને આવી પહોંચ્યો. બીરબલને જોતાં જ બાદશાહે કહ્યું ‘મારો જવાબ લાવ્યો?’

‘જી. હા કહીને તેણે પેલા ગૂંગા તરફ આંગળી કરી કહ્યું, ‘નામદાર ! આ મારા ગુરૂ છે. આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર તેઓ આપી શકશે.’

અકબરે ગુરૂને પૂછ્યું - ‘મહારાજ ! મૂર્ખ સાથે જો પાનું પડે તો શું કરવું જોઈએ.’

ગૂંગો કંઈ જ બોલ્યો નહિ.

‘ગુરૂજી, કહો, શું કરવું જોઈએ?’ બાદશાહે ફરીથી પૂછ્યું, પણ જવાબ જ ન મળ્યો.

‘ગુરૂજી, બતાવો મૂર્ખ સાથે પાનું પડે તો શું કરવું જોઈએ.’ બાદશાહે હવે કંઈક અકળાઈને પૂછ્યું.

પણ જવાબ ન મળ્યો.

અરે, આપ બોલતા કેમ નથી?’

‘પણ મૂંગો બોલે કેવી રીતે?’

‘બીરબલ ! બાદશાહે હવે કંટાળીને કહ્યું, ‘આ તો બોલતા જ નથી……’

‘જી, જહાંપનાહ ! જવાબ તો એમનું મૌન જ આપી રહ્યું છે.’

બાદશાહ ઝંખવાઈ ગયો. બીરબલની આ મજાક તે સમજી ગયો. તે ચુપ જ બની ગયો. મૂર્ખ સાથે પાનું પડે તો ચુપ રહેવામાં સાર છે. બીરબલે ગૂંગાની દ્વારા બાદશાહને આ સાનમાં સમજાવી દીધું.

દ્રૌપદીની વાણીએ મહાભારત ખેલાયું.

દ્રૌપદીએ બોલવામાં કાબુ ન રાખ્યો અને કહી દીધું. ‘અંધના સંતાન અંધ જ હોય !’ આ કઠોર વાણી દુર્યોધનના હૃદયમાં સાલવા લાગી. તેણે બદલો લીધો. યુધિષ્ઠિરને જુગારમાં હરાવી દ્રૌપદીને જીતી લીધી. એટલું જ નહિ. ભરસભામાં તેણે તેના ચીર ખેંચાવ્યા. ચીર ખેંચતાં દુર્યોધન ભીમ તરફ જોઈ તેને કહેવા લાગ્યો - કૌઆ ! તારાથી થાય તે કરી લે…..તાકાત હોય તો અહીં આવ અને મદદ કર !’

પણ વડીલભાઈની આજ્ઞાથી ભીમ ચુપ રહ્યો. તેનાથી આ અપમાન સહન ન થયું. તેણે દુર્યોધનના સંહારની પ્રતિજ્ઞા લીધી અને આમ દ્રૌપદીની કઠોર વાણીથી જ મહાભારતનું યુદ્ધ ખેલાયું.

બોલ્યા કેમ ?

રાજાનો એકનો એક કુંવર જન્મથી જ મૂંગો હતો. એ હતો મૂંગો પણ જાણે બુદ્ધિશાળી હોય- લોકોનું કહેવું સમજતો હોય તેવું જણાતું. રાજાની ઇચ્છા હતી કે એ ગમે તે ઉપાયે પણ બોલતો થાય અને આ માટે તે અનેક પ્રયત્નો યોજી રહ્યો હતો.

એક દિવસે કેટલાક શિકારીઓની સાથે તેને શિકાર માટે જંગલમાં મોકલવામાં આવ્યો. આખો દિવસ સૌ ભમ્યા પણ કોઈ શિકાર જ ન મળ્યો. એટલામાં એક તેતર પક્ષીએ અવાજ કર્યો. શિકારીઓએ આ અવાજ પારખ્યો અને જ્યાંથી અવાજ આવ્યો હતો ત્યાં ગોળી છોડી. તેતરનો પ્રાણ ગયો. તેને તરફડતું જોઈ કુંવરથી બોલાઈ ગયું - ‘બોલ્યું કેમ ?……’

કુંવર બોલ્યા એથી શિકારીઓ ખુશ થયા અને તેમણે રાજા પાસે દોડી જઈ આ વધામણી આપી.

રાજાની પ્રસન્નતાનો પાર ન રહ્યો. આ આનંદમાં તેમણે સારાય શહેરને આજ્ઞા ફરમાવી - ‘કુંવરનું સામૈયું કરી તેને મહેલમાં વાજતે ગાજતે લઈ આવો……’

કુંવરને ઠાઠથી મહેલમાં લાવવામાં આવ્યો. સૌ પ્રસન્ન હતા પણ કુંવર તો હતા તેવા જ ઉદાસીન અને મુંગા જણાયા. રાજાએ તેમને બોલવવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો પણ કુંવરે એક શબ્દ પણ કાઢ્યો નહિ.

રાજાને હવે શિકારીઓ પર ક્રોધ ચડ્યો. તેને લાગ્યું કે આ લોકોએ ઇનામની લાલચે અહીં દોડી આવી મને આ ખોટા સમાચાર આપ્યા છે. તેમણે શિકારીઓને ધમકાવ્યા. શિર છેદી નાખવાની ધમકી આપી પણ શિકારીઓએ કહ્યું - ‘મહારાજ ! આપ, ભલે અમને મારી નાખો-પણ અમે કુંવરને બોલતા સાંભળ્યા જ છે….જે શબ્દો અમે અમારા કાને સાંભળ્યા છે તેને માટે અમે ખોટું કેમ કહીએ?’

‘પણ કુંવર બોલતા નથી. એ તો ઉદાસ વૃત્તિ રાખી આમતેમ જોઈ જ રહ્યા છે. રાજાની અકળામણ વધી ગઈ. તેમણે શિકારીઓને મારવાનો હુકમ ફરમાવ્યો.

શિકારીઓને ઉઘાડી પીઠ પર ચાબુકના ફટકાઓ પડવા લાગ્યા. લોહીની છાંટો ઉડવા લાગી. કુંવરથી આ સહન ન થયું. તેનાથી શબ્દો બોલાઈ ગયા - ‘બોલ્યા કેમ…..’

કુંવર બોલ્યા તે રાજાએ કાનોકાન સાંભળ્યું. તેને આશ્ચર્ય થયું. પણ પાછા કુંવર ચુપ થઈ ગયા. તેઓ કંઈ જ બોલ્યા નહિ.

જ્યારે સૌ ઝંપી ગયા ત્યારે રાજાએ એકાંતમાં કુંવરને આજીજીભર્યા સ્વરે પૂછ્યું -’તું બોલી શકે છે છતાં મૂંગો કેમ રહે છે? તારી ચૂપકીદીનું કંઈ કારણ છે ખરું?’

કુંવરે કહ્યું-’મારા ગયા ભવનું મને જ્ઞાન છે અને મારા તે ભવનો એવો અનુભવ છે કે જે બોલે તે હેરાન થાય. આથી જ હું મૌન રહું છું. બોલેલું તેતર અને માર ખાધેલા શિકારીઓએ આથી જ શું એને પ્રત્યક્ષ પુરાવો નથી?’

વાત કરવામાં કુશળ માનવી લાખ્ખો કમાઈ શકે છે?

આમ મૌન-ચુપકીદી માટેની અનેક કહેવતો છે, વાતો છે. આ કહેવતો કહે છે કે ‘ચુપ રહો-’ ઓછું બોલો….’ પણ એનો અર્થ એમ નથી કે તમારે કંઈ બોલવું જ નહિ. મૂંગા જ રહેવું. જરૂર બોલવું પણ એવું બોલવું કે જેથી કોઈને દુ:ખ ન લાગે :-

જો શબ્દ દુ:ખ ના લગે,

સોહી શબ્દ ઉચ્ચાર.

તપ્ત મીટી શિતળ ભયા

સોહી શબ્દ તતસાર

એવું બોલો કે જેથી કોઈને ક્લેશ ન થાય. સારરૂપ તો તે જ શબ્દ છે કે જેથી સામાનો તાપ મટીને તે શિતળ બની જાય.

‘થોડા બોલો જીતી જાય અને બહુ બોલો વેતરી જાય‘ પણ માનવી જો વાત કરવાની કલામાં કુશળ હોય તો લાખ રૂપિયા પણ કમાઈ શકે છે :-

બાત બાતમેં ભાત હૈ,

ભાત ભાતકી બાત;

એક બાત ગજ દેત હે,

એક બાત ગજ લાત.

બાતનસેં દેવી અરૂ દેવતા પ્રસન્ન હોત,

બાતનસેં સિદ્ધ અરૂસાધુ પતિપાત હૈં;

બાતનસેં કીર્તિ અપકીર્તિ સબ બાતનસેં

માનવી કે મુખકી બાત કરામાત હૈં અને

બાતનસેં મુઢ લોક લાખન કમાત હૈં.

આ બધું વાતથી સિદ્ધ થઈ શકે છે. બોલવાની પણ હદ હોય છે. અને એટલે જ કહ્યું છે કે -

અતિ ભલા નહિ બોલના,

અતિ ભલા નહિ ચુપ.

અતિ ભલા નહિ બરસના,

અતિ ભલા નહિ ધુપ.

બોલે તે બે ખાય.

બોલવામાં જોખમ જણાય તો ચુપ રહો. વાતનું વતેસર થઈ જતું હોય તો ચૂપકીદી પકડી લ્યો. જે બોલે તે બે ખાય-અબોલે ત્રણ ખાય.’ બે બ્રાહ્મણોએ રસોઈ કરી. પાંચ લાડવા બન્યા. બે વચ્ચે પાંચ લાડવાને કેવી રીતે વહેંચવા? બન્નેએ નક્કી કર્યું; ‘જે બોલે તે બે ખાય. મૂંગો રહે તે ત્રણ ખાય. બન્ને સૂઈ રહ્યા. પણ એકના જીવને ચટપટી થઈ. ભૂખ પણ તેને હેરાન કરવા લાગી. તેણે વિચાર્યું. રસોઈ બગડી જશે તેના કરતાં બોલતાં બે ખાવા શું ખોટા એટલે તેણે પોતાના સાથીને કહ્યું ભાઈ મારા બે-તું ત્રણ લેજે-કારણ તું ચુપ રહ્યો છે.’ ઉતાવળથી બોલવામાં આવે તેમાં નુકશાન પણ રહેલું છે-ઉતાવળ કર્યેથી ખોટ પણ આવે તે આ કહેવતનો ભાવાર્થ છે.

Source : Book Name : shri bruhad kahveat katha sagar (Story No.-122)

અત્યાર સુધી આપણે સૌ સમાચાર પત્રમાં પ્રકાશિત થતા આડી-ઊભી ચાવી એટલેકે ક્રોસવર્ડથી સુપેરે પરિચિત છીએ. હવે એ જ ક્રોસવર્ડની મઝા આપ ઓનલાઇન પણ મેળવી શકો છો. અને જો તે રમવામાં કોઈ પણ મુશ્કેલી અનુભવો તો તે સાથે આપેલ હેલ્પમેન્યુઅલ પણ ચકાસી શકો છો.

http://www.gujaratilexicon.com/crossword/

http://www.gujaratilexicon.com/DownloadResources/GL-Crossword-Help-Manual.pdf

આપ આ ક્રોસવર્ડને વધુ સરળ અને વધુ સરસ બનાવવા માટે આપના સૂચનો અમને મોકલાવી શકો છો.

અને હા… તમને આ ક્રોસવર્ડ રમવામાં મઝા આવી કે નહિ તે જણાવવાનું ભૂલતા નહિ.

તો તૈયાર થઈ જાઓ આ શબ્દ-રમતનો આનંદ મેળવવા માટે અને તમારા મિત્રોને પણ રમાડવાનું ચૂકશો નહિ.

ખુશ ખબર….. ખુશ ખબર

ગુજરાતીલેક્સિકોન હવે તેના ચાહકો માટે લઈ આવ્યું છે તેની ફેસબુક એપ્લિકેશન.

આ એપ્લિકેશનની વધુ માહિતી મેળવવા નીચે જણાવેલી લિંક ઉપર ક્લિક કરો.
http://apps.facebook.com/gl-gems/

અમને આશા છે આ આપને ગમશે અને જો ગમશે તો તમે જરૂરથી તે વિશેની માહિતી આપના મિત્રો અને સગાસંબંધી સુધી પહોંચાડશો એવી અમારી નમ્ર વિનંતી.

આવો…અને ગુજરાતીભાષાના વ્યાપક પ્રચારના અભિયાનમાં અમારી સાથે જોડાવો….

જય ગુજરાત.. જય ગુજરાતી….

અકરમીજા ખાટલા વીયાજેં

અકરમી-અભાગીયો-કમનસીબ માનવી આ સંસારમાં જેટલો પીડાયો છે દુ:ખી બન્યો છે-નીંદાયો છે, તેટલો કોઈ જ વગોવાયો નથી. કોઈ દુ:ખ પામ્યો નથી. દરેક ભાષાની કહેવતોમાં પણ આ અભાગ્યા અકર્મી માનવીને માટેની કહેવતો મળી આવે છે. સંત તુલસીદાસે પણ કહ્યું છે કે-

જહં જહં સંત મઠા કો જાએ

તહં તહં ભૈસ પડા હોઉં મર જાએ

કમબખ્તની નિશાની તો જુઓ-તરસ્યો માનવી કૂવો જોઈ પાણી પીવા માટે દોડ્યો, તો કૂવામાં પાણી જ ન મળે.

અકર્મી-કમભાગી માટે આપણી એક જોરદાર કહેવત છે. એ છે ‘અકરમીનો દડિયો કાણો‘ જો કોઈ કમભાગી ન્યાતમાં જમવા બેસે તો એના ભાગ્યમાં જ કાણો દડિયો (પડિયો) આવે. આ અકરમીને જો દૂધ મળે તો એ પી જાય ખરો? ના….ના. બિલાડી જ પી જાય. કચ્છી ભાષામાં આ અંગેની એક સશક્ત કહેવત છે ‘અકરમીજા ખાટલા વીયાજેં.’ તાત્પર્ય એ કે અભાગી મનુષ્યના નસીબમાં પરિવાર મોટો હોય છે ત્યારે ધર્મી-નીતિવાન સંતતિ માટે તલસતો હોય છે.

નસીબનો જે વાંકો હોય તે બધી રીતે જ વાંકો હોય છે.

કરસનકાકા એક વખત ન્યાતમાં જમવા ગયા. જ્યાં ન્યાત હતી તે ગામ જરા દૂર હતું. કરસનકાકા તો ઉપડ્યા હતા સમયસર, પણ તેમને માર્ગમાં અનેક વિઘ્નો આવ્યા. અંતે જ્યારે તેઓ ગામમાં પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે શું જોયું? ન્યાત ઊઠી ગઈ હતી અને એ સ્થાને એઠી પતવાડીઓ પર કાગડા-કૂતરા બિલાડા ફરી રહ્યા હતા.

કરસનકાકા ઘેર આવ્યા અને જે ટાઢો રોટલો હતો તે ખાઈ પાણી પી લીધું.

કોઈક આ જોઈ ગયું હશે, તેણે કરસનકાકાને ટકોર કરી કહ્યું-

કરમ વગરના કરહણીઆ,

જાને જવા ક્યાંથી?

કરમમાં લખ્યાં ભાખરા

તો લાડુ ખાવા ક્યાંથી?

અકરમીનો હાથ જ્યાં પડે ત્યાં પથરા ને પથરા જ મળે.

કાર્યમાં ઉદ્યમમાં પણ નસીબ, ભાગ્ય કર્મ તો જોઈએ જ. ખેતી સૌ કોઈ કરે છે કર્મી હોય તો એનો પાક મબલખ ઊતરે છે પણ જો કોઈ અભાગીયો ખેતરે જાય તો શું થાય છે? બિહારી ભાષાએ આ સુંદર અસરકારક રીતે એક કહેવતમાં કહ્યું છે.

કરમહીન ખેતી કરે, બૈલ મરે સૂખા પડે.

ભાગ્યહીન વ્યક્તિ ખેતી કરવા જાય તો તેમાં બળદ જ મરી જાય છે. બળદ જો ન મરે તો તે વર્ષે દુકાળ જ પડે છે.

ઉદ્યમ કરતાં કર્મીને રત્નો મળે છે, હીરાઓ મળે છે, પણ અકર્મી જ્યાં હાથ નાખે છે ત્યાં પથરા ને પથરા જ પામે છે. ઉદ્યમ સર્વ આદરે, પામે કર્મ પ્રમાણ કર્મીને હીરા જડે, અકર્મીને પાણ,

આજ ઉદ્યમને એક હિંદી કવિએ ભાગ્ય સાથે જોડી કહ્યું છે

હુન્નર કરો હજાર, ભાગ્યબીન મળે ન કોડી.

ગમે એટલા પ્રયત્નો કરો, ઉદ્યમો કરો પણ નસીબમાં હશે તો જ તમને યશ મળશે.

અકરમીના દીકરો સુવાવડે પણ મોંઘો

અકર્મી જો પ્રયત્ન કરવા જાય તો-

અગર કુંદન ઉઠાતા હય,

તો મિટ્ટી હાથ આતી હય,

કભી રસ્સીકો છુતા હય,

તો વો ભી કાટ ખાતી હય.

કમનસીબ માણસ જુએ છે કે આ સોનું છે લાવ હું તેને લઈ લઉ. અને જ્યારે તે લેવા જાય છે ત્યારે તેના હાથમાં માટી જ આવે છે. એ દોરી પકડવા જાય છે તો તે દોરી સાપ થઈને તેને કરડી ખાય છે.

અભાગીઓ માનવી સાગર ગયો. સાગર તો રત્નોની ખાણ છે. પ્રયત્ન કરતાં હીરા-રત્ન મોતી તો જરૂર મળે. પણ નસીબ જોઈએ જ. કહેવતે આ સુંદર રીતે કહ્યું છે.

કરમહીન સાગર ગયે, જહાં રતન કા ઢેર,

કર છૂઅત ઘોઘા ભયે, યહી કરમ કા ફેર.

કોઈ ભાગ્ય વિહોણો સમુદ્રની પાસે ગયો. રત્નોનો ઢગલો પડ્યો હતો પણ તે જ્યાં અડકવા જાય છે ત્યાં જ રત્ન ઘોંઘા બની ગયા. એટલે કે રત્ન જળના કીડામાં પલટાઈ ગયા.

આપણી ગુજરાતી કહેવતોએ અકરમીઓ પર સારો વ્યંગ કટાક્ષ કર્યો છે. કહે છે-

અકરમી દીકરો સુવાવડે પણ મોંઘો.

અકરમીની મા મરે, ને સત્કમીની સાસુ મરે.

અકરમીને વળી બુ ઘણી

નસીબના બળિયા, પકાવી ખીચડી ને થઈ ગયા ઠળિયા,

નસીબ વારે નસીબ વા, ક્યાં ઊઠીને જાય;

નાકેથી ઉઠી વચમાં બેઠો, ત્યાં પણ લૂખું ખાય.

અકરમી ધણી બૈયર પર શૂરો

દરેકમાં કર્મ તો જોઈએ જ. કર્મ નસીબ હોય તો સર્વ દાવ સવળા પડે. અકરમી જ્યાં જાય ત્યાં નાશની નોબત જ ગગડાવે છે સૌ અમનચમન કરે, ખીર પુરી ખાય પણ અકર્મી જો આવા સ્થળે જાય તો તેની ખીર પણ ઢોળાઈ જાય છે.

એક બિહારી કહેવતે કહ્યું છે.

કરમે ખેતી, કરમે નાર,

કરમે મિલે હિત દુઈ ચાર.

એટલે કે ભાગ્યમાં જો હોય તો ખેતરમાં પાક સારો થાય છે ભાગ્ય જો સવળુ હોય તો સ્ત્રી પણ સારી મળે છે અને નસીબમાં હોય તો જ સારા હિત ધરાવનારા મિત્રો-સોબતીઓ મળે છે.

સંસ્કૃતમાં પણ આવા આશયની એક ઉક્તિ છે

પૂર્વ જન્માર્જિતા વિદ્યા

પૂર્વ જન્માર્જિત ધનમ્,

પૂર્વ જન્માર્જિતા નારી

અગ્રે ધાવતિ ધાવત:

પૂર્વ જન્મના કર્મ સંયમથી જ આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

કુબેરની નગરીને લુંટવામાં આવે તો પણ અકરમીના હાથમાં કંઈ જ આવતું નથી. એ ખાલી હાથે જ પાછો આવશે.

આપણા ઘર સંસારમાં પણ અકર્મીને છોડવામાં આવ્યો નથી. અકરમીનું જોર ક્યાં? તો કહે બૈરી પર. એટલે જ કહેવતે કહ્યું છે કે અકર્મી ધણી બૈયર પર શૂરો.

જે કમભાગી હોય છે તે-હોવા છતાં પણ કંઈ પામી શકતો નથી. કમભાગી માનવીનું નસીબ પણ વાંકું જ રહે છે.

એક સ્થળે કોઈ એક શેઠ તરફથી દૂધ મફત મળતું હતું. એક ભૂખ્યા-તરસ્યા પણ દુર્ભાગી માણસે આ વાત સાંભળી એટલે તે મફત દૂધ લેવા દોડ્યો. પણ દૂધ લેવું શેમાં તેની પાસે કોઈ સાધન નહોતું. એ વિચારતો હતો ત્યાં જ રસ્તામાં તેણે એક પડીયો પડેલો જોયો. હરખાઈને તેણે એ લઈ લીધો. એ દોડ્યો દૂધ લેવા. દૂધ લીધું ખરૂં પણ દડીયો કાણો નીકળ્યો. એટલે દૂધ બધું ઢોળાઈ ગયું. અન્તે તે ભૂખ્યો જ રહ્યો.

નસીબમાં હોય તો જ તે પામી શકે છે.

નસીબમાં હોય તો જ મળે.

આજ કહેવતને સાર્થક કરતી એક સુંદર મરાઠી કહેવત છે. કહેવત છે: “પ્રારબ્ધ હીનાલા સુવર્ણાચી મૃત્તિકા દિસતે” આ કહેવતનો અર્થ સ્પષ્ટ છે એને લગતી વાર્તા છે:-

એક માણસે પોતાના ઈષ્ટદેવની બાર વર્ષ સુધી સાધના કરી. સાધનાથી દેવ પ્રસન્ન થયા. પૂછ્યું: ‘તારે શું જોઈએ છે?’

એણે કહ્યું, ‘મારે ધન જોઈએ છે.’

પ્રભુએ કહ્યું, ‘ઠીક છે તને એ મળશે.’

‘ક્યારે? મારે તો આજે જ સૂર્યાસ્ત પહેલાં જ જોઈએ.’

‘ભલે…’

અને પ્રભુએ પોતાનું બોલ્યું પાળ્યું. તેમણે એના જવાના માર્ગ પર સોનામહોરોથી ભરેલો મોટો ચરૂ મૂકી દીધો.

પેલો ચાલવા લાગ્યો. ચાલતાં ચાલતાં તેને વિચાર આવ્યો કે, આંધળાઓ કેવી રીતે ચાલતાં હશે? આમ વિચારી તેણે પોતાની આંખો બંધ કરી અને તેણે ચાલવા માંડ્યું.

ચાલતાં ચાલતાં પ્રભુએ રસ્તામાં મૂકેલો સોનાનો ચરૂ તેના પગે અથડાયો, એ સમજ્યો કે એ પથ્થર છે. એટલે એને લાત મારી. એણે આંખો ઉઘાડીને પણ ન જોયું કે જે ચીજ પગે વાગી તે શું છે. પગની લાતથી સોનાનો ચરૂ દૂર જઈને પડ્યો. પેલો માણસ ચાલતાં ચાલતાં ઘેર આવ્યો પણ તેને મહોરો કે ધન ન મળ્યું. સાંજ પણ પસાર થઈ ગઈ.

બીજે દિવસે પ્રાત:કાળે તેણે પ્રભુને પ્રાર્થના કરતી વખતે કહ્યું, ‘ તું ધુતારો છે. ભક્તોને ઠગે છે. ખોટા વચનો આપે છે….’

પ્રભુએ કહ્યું,….વાંક તારો છે. મેં તો તારા માર્ગમાં સોનાનો ચરૂ મૂકેલો પણ તું આંધળો બન્યો અને એ ચરૂને તેં લાત મારી ફેંકી દીધો. એમાં હું શું કરું?’

નસીબમાં જો હોય તો રસ્તે પડેલું સોનું પણ સૂઝતું નથી.

Source : Book Name : shri bruhad kahveat katha sagar (Story No.-2)

એ જ રીતે ‘પશ્ચાત્તાપ’ શબ્દમાં ‘ત્તા’ લખવો.

• તમારી ‘નિગાહ’ કઈ તરફ છે? જરા આ બાજુ ‘નિઘા’ કરશો?

‘નિગાહ’ અને ‘નિઘા’ આ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે, પણ બંનેની લખાવટમાં ફેર છે.

નિગાહ-નિઘા (સ્ત્રી.) નજર; દૃષ્ટિ;  (લા.) ધ્યાન; સંભાળ; મહેરબાની.

• પૃથક + કરણ = પૃથક્કરણ

કેટલાક ‘પૃથકરણ’ લખે છે તે ખોટું છે.

પૃથક્કરણ = (ન.) છૂટું પાડવું તે

• ‘અકસ્માત’ જ સ્ટેશને જવાનું થયું, અને જાણવા મળ્યું કે ‘અકસ્માત’ થવાથી રેલવેવહેવાર ખોરવાઈ ગયો છે.

અકસ્માત = (પું.) અણધાર્યો બનાવ અણધારી ઘટના હોનારત (અકસ્માતમાં ‘ત’ આખો લખાશે.)

અકસ્માત્ = (અ.) અચાનક એકાએક (અકસ્માતમાં ‘ત્’ ખોડો આવશે.)

‘ત’ અને ‘ત્’ લખવામાં ભૂલ ન કરશો.

• આ બંને શબ્દોના અર્થ જાણી લો.

માલૂમ = (વિ.) જાણેલું જાણવા મળેલું ખબર પડેલું

માલમ = (પું.) વહાણનો ચાલક

કેટલાક ‘માલૂમ’ ને બદલે ‘માલમ’ લખે છે તે ખોટું છે.

• શી બિના હતી ? ‘વિગત’ શબ્દમાં ‘વિ’ કે ‘વી’ની ચર્ચા ચાલતી હતી?  એ લોકો ટેબલ પર એક શબ્દકોશ રાખતા હોય તો?

‘બિના’-'બીના’ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે અને બંને ખરા છે. (’બિ’ પણ લખાય, ‘બી’ પણ લખાય .)

બિના-બીના (સ્ત્રી.) હકીકત બનાવ

‘વિગત’ – ‘વીગત’ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે, અને બંને ખરા છે. ( ‘વિ’ લખો કે ‘વી’ લખો-બંને ચાલે.)

વિગત-વીગત = બીના; બાબત

(’વિગત’ના બીજા અર્થ પણ થાય છે – ‘વિગત’ એટલે અતીત; મૃત)

• બધા ‘દી’ કંઈ સરખા જતા નથી. એક લડ્ડુ તો……………એક દિન ફક્કંફક્કા.

‘દી’ એકાક્ષરી શબ્દ છે. ‘દી’ એટલે દિવસ; દિન; દહાડો

‘દિવસ’ અને ‘દિન’માં ‘દિ’ લખાય છે તે તો તમને ખબર છે જ.

• આપને હર સાલ દિવાળી મુબારક !

દિવાળી ને બદલે દીવાળી લખનારા ઓછા નથી ! તમે આવી ભૂલ ના કરશો.

દિવાળી ના સમાનાર્થી શબ્દો નીચે મુજબ છે

(૧) દીપોચ્છવ (૨) દીપોત્સવ (૩) દીપોત્સવી (૪) દીપાવલિ (૫) દીપાવલિ

જુઓ દરેક શબ્દનો પ્રથમ અક્ષર ‘દી’ છે.

માત્ર દિવાળીમાં ‘દિ’આવશે.

• ‘સૃજન’ પદ્યમાં વપરાતો શબ્દ છે. ગદ્યમાં એ શબ્દને બદલે ‘સર્જન’નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

• મંગળ પ્રસંગે ગ્રહોની શાંતિ માટે જે વિધિ થાય છે. તેને ‘ગ્રહશાંતિ’ (કે ‘ગ્રહશાંતેક’) કહેવામાં આવે છે ‘ગૃહશાંતિ’ નહિ.

• ‘સૂર’ એટલે અવાજ;  સ્વર; કંઠ.

એ શબ્દ પરથી ‘સુરીલું’ વિશેષણ બને છે, ત્યારે ‘સૂ’નું ‘સુ’ થઈ જાય છે.

• ‘બસૂરું’ અને ‘બેસૂરું’ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે, પણ બસૂરું ખોટો શબ્દપ્રયોગ ગણાયો છે.

તમે ‘બેસૂરું’ શબ્દનો જ ઉપયોગ કરજો.

બેસૂરું = (વિ.) ખોટા કે ખરાબ સૂરનું

• આ બંને શબ્દોની જોડણી યાદ રાખવી.

વિદુષી = (વિ.); (સ્ત્રી.) વિદ્વાન સ્ત્રી; પંડિતા

વિદૂષક = (પું.) મશ્કરો; રંગલો; મજાકિયો

Source : Book Name : સાચી જોડણી, સાચા શબ્દો (પેજ નં. ૨૯, ૩૦, ૩૧)

Author Name : શાંતિલાલ શાહ (દામકાકર)

Publisher : સાહિત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત

” खाली हाथ आए और खाली हाथ चले। जो आज तुम्हारा है, कल और किसी का था, परसों किसी और का होगा। इसीलिए, जो कुछ भी तू करता है, उसे भगवान के अर्पण करता चल। “

• क्यों व्यर्थ की चिंता करते हो? किससे व्यर्थ डरते हो? कौन तुम्हें मार सक्ता है? आत्मा ना पैदा होती है, न मरती है।

• तुम्हारा क्या गया, जो तुम रोते हो? तुम क्या लाए थे, जो तुमने खो दिया? तुमने क्या पैदा किया था, जो नाश हो गया? न तुम कुछ लेकर आए, जो लिया यहीं से लिया। जो दिया, यहीं पर दिया। जो लिया, इसी (भगवान) से लिया। जो दिया, इसी को दिया।

• खाली हाथ आए और खाली हाथ चले। जो आज तुम्हारा है, कल और किसी का था, परसों किसी और का होगा। तुम इसे अपना समझ कर मग्न हो रहे हो। बस यही प्रसन्नता तुम्हारे दु:खों का कारण है।

• परिवर्तन संसार का नियम है। जिसे तुम मृत्यु समझते हो, वही तो जीवन है। एक क्षण में तुम करोड़ों के स्वामी बन जाते हो, दूसरे ही क्षण में तुम दरिद्र हो जाते हो। मेरा-तेरा, छोटा-बड़ा, अपना-पराया, मन से मिटा दो, फिर सब तुम्हारा है, तुम सबके हो।

• न यह शरीर तुम्हारा है, न तुम शरीर के हो। यह अग्नि, जल, वायु, पृथ्वी, आकाश से बना है और इसी में मिल जायेगा। परन्तु आत्मा स्थिर है - फिर तुम क्या हो?

• तुम अपने आपको भगवान के अर्पित करो। यही सबसे उत्तम सहारा है। जो इसके सहारे को जानता है वह भय, चिन्ता, शोक से सर्वदा मुक्त है।

• जो कुछ भी तू करता है, उसे भगवान के अर्पण करता चल। ऐसा करने से सदा जीवन-मुक्त का आनंन्द अनुभव करेगा।

गीता सारका vedio देखने के लिये नीचे दी गई लिंक पे क्लिक किजीए।
http://www.youtube.com/watch?v=ysOk48aiBKk

The Veer Narmad South Gujarat University in Surat and Hemchandracharya North Gujarat University in Patan,named after two great Gujarati scholars who not only championed the cause of the language but also defined the very idea of the state do not have a Gujarati language department.
Veer Narmad was the first modern writer of Gujarat,who also influenced Mahatma Gandhi.The universally accepted Gujarati anthem,Jay Jay Garvi Gujarat,was written by Narmad in 1873 and it formed the foreword of his first Gujarati dictionary,Narm Kosh.

Narmad identified the region of Gujarati-speaking people and this poem epitomises the sense of pride in the region.He delineates the boundary within which Gujarati-speaking people live: Ambaji in the north;Pavagadh in the east;Kunteshwar Mahadev in Vapi in the south;and Somnath,Dwarka in the west.In another poem,Koni Koni Chhe Gujarat,Narmad wrote how Gujarat belongs to people of different religions and to everyone across the world who can speak Gujarati.The vice-chancellor of the VNSGU,BA Prajapati says,We dont have a Gujarati language department but we have a department of comparative literature.Last year,the government cleared a proposal to set up a Gujarati Bhavan on the campus and sanctioned six posts for it and it should open soon. This university was established in 1967.Hemchandracharya North Gujarat University,established in 1986,is named after the famous Jain monk and scholar of the 12th century.

Veer Narmad (top) and Hemchandracharya

The first phase of Gujarati literature,between the 12th and 15th century,was dominated by Jain authors.Hemchandracharyas writings are known as Gurjara Apabhramsa,whose specimens are found in the Prakrit grammar of Hemchandracharya (1088-1172 ).He lived during the reign of Siddhraj and Kumarpal,both kings of the Solanki dynasty.
In many ways,Jain saints were pioneers of the Gujarati language.
Hemchandracharya also collected many dohas in apabhramsa as illustrations of different forms of poetry which are generally considered to be a part of the protohistory of Gujarati literature.These two universities stand out because all other universities in the state have dedicated Gujarati departments.A professor of VNSGU told TOI,The government might be celebrating Swarnim Gujarat but our demand for a Gujarati language bhavan has been in vain.
KK Shah,the vice-chancellor of HNGU,said,We have PG centres which offer Gujarati as a course,but we dont have a dedicated Gujarati language department.

Courtesy: Bharat Yagnik & Ashish Vashi | TNN

Source : http://lite.epaper.timesofindia.com/getpage.aspx?pageid=5&pagesize=&edid=&edlabel=TOIA&mydateHid=02-07-2010&pubname=&edname=&publabel=TOI

વિભાજિત લખો. નીચેના શબ્દોમાં પણ ‘જિ’ જ લખો.
(૧) આયોજીત (૨) પ્રયોજીત (૩) સંયોજિત (૪) સુયોજિત

ગુજરાતી ભાષામાં ‘હટ’ શબ્દ છે, પણ ‘હટવું’ કે ‘હટાવવું’ ક્રિયાપદો નથી. ‘હઠવું’ અને ‘હઠાવવું’ ક્રિયાપદો છે અને તેનો જ ઉપયોગ થાય છે.
વિદ્વાન માણસો પણ ‘હઠવું’ લખવાને બદલે ‘હટવું’ લખવાની ભૂલ કરે છે એ અમે જોયું છે.

(૧) અગવડ (૨) સગવડ (૩) અગત્ય (૪) સહાય.
આ ચારે શબ્દો નામ જ છે વિશેષણ નથી. પછી એ બધાને છેડે ‘તા’ લગાડવાની જરૂર નથી.
આમ, અગવડતા, સગવડતા, અગત્યતા અને સહાયતા – શબ્દો બનાવવાની જરૂર નથી.
અગવડ, સગવડ, અગત્ય અને સહાય શબ્દોનો જ ઉપયોગ કરો.

ગુજરાતી ભાષામાં ‘વ્યાજબી’ શબ્દ નથી પણ ‘વાજબી’ છે.
પ્રોફેસરો પણ આ શબ્દ લખવામાં ભૂલ કરતા હોય છે, એવું ઘણીવાર જોયું છે.

આ ‘ખાત્રી’ અને ‘ગણત્રી’ એ બંને શબ્દો ખોટા છે. ‘ખાતરી’ અને ‘ગણતરી’ સાચા શબ્દો છે.

આપણાં પાઠ્યપુસ્તકો પણ આવા શબ્દો વિશે ગંભીર નથી.

માત = (વિ.) હારી ગયેલું; પરાજિત થયેલું; બળ વિનાનું થયેલું
હવે, આ શબ્દ લખવાનો ઘણાને ફાવતો જ નથી ! તેઓ ‘મહાત’ કે ‘મ્હાત’ લખે છે. પણ એ બંને શબ્દો ખોટા છે. ‘માત’ જ લખો.

તમારી શેરીમાં કેટલાંક ઘરોનાં નામ શાંતિ ભુવન, લક્ષ્મી ભુવન, અંબિકા ભુવન લખ્યાં છે, તે બરાબર નથી. ‘ભુવન’ ને બદલે ‘ભવન’ જોઈએ. તમે એ લોકોને કહેજો કે નામ સુધારી લો.
ભુવન એટલે જગત; લોક. એવો અર્થ થાય છે. ભવન એટલે ઘર; આવાસ; રહેઠાણ. એટલે મકાન ઉપર ‘ભુવન’ નહીં, પણ ‘ભવન’ જ લખાય.

ઘી; તેલ; દૂધ; પાણી; સુવર્ણ; રૂપું વગેરે
- પરંતુ પ્રકાર દર્શાવવો હોય તો એવાં નામ બહુવચનમાં આવશે. જેમ કે,
(૧) તેણે ગામેગામનાં પાણી પીધાં છે.
(૨) અનેક જાતનાં તેલ મળે છે.

ઘઉં, મગ, મઠ, અડદ, ચણા, વાલ વગેરે

થોડુંથોડું, ધીમેધીમે, જુદાજુદા, સાથેસાથે, વચ્ચેવચ્ચે, દૂરદૂર વગેરે.

કેટલાક જણ ‘ચા’ને બદલે ‘ચાહ’ લખે છે તે ખોટું છે. આપણે ‘ચાપાણી’ લખીએ છીએ ‘ચાહપાણી’ લખતાં નથી.

અગાઉ ‘બેન’ શબ્દ સાચો ગણાતો હતો, હવે બહેન એ એક જ શબ્દ માન્ય રખાયો છે. (’બ્હેન’ પણ નહિ.)
જોડણીના નિયમ મુજબ મ્હારું, ત્હારું, મ્હોટું, ન્હાનું, બ્હીક, મ્હોં, સ્હામું એમ ન લખતાં મારું, તારું, મોટું, નાનું, બીક, મોં, સામું એમ લખવું. ‘હ’ અક્ષરનો અહીં લોપ કરી દેવાયો છે.
-જ્યારે બ્હેન પહોળું, વ્હાલું, મ્હેરબાન, પહોંચ વગેરે શબ્દોમાં ‘હ’ જુદો પાડીને લખવો. જેમ કે,
બહેન, પહોળું, વહાલું, મહેરબાન, પહોંચ વગેરે.

‘સજ્જન માણસ’ એમ લખવાની જરૂર નથી. ‘સજ્જન’ એટલે જ સારો માણસ.
એ જ રીતે ‘દુર્જન માણસ’ ન લખતાં ‘દુર્જન’ એટલું જ લખવું.
કેટલાક નામમાં એકવચનનો અર્થ હોય છે, તોપણ એ બહુધા બહુવચનમાં જ વપરાય છે. જેમ કે
લગ્ન, વખાણ, વર્તમાન, માન વગેરે.

‘પોષાક’ શબ્દ ખોટો છે.
‘લિબાસ’ અને ‘લેબાસ’ બંને શબ્દોમાં ‘સ’ આવશે.
શબ્દકોશમાં પણ પ્રૂફરીડિંગની અનેક ભૂલો રહી જતી હોય છે. કોઈ શબ્દકોશમાં ‘લેબાશ’ માં ‘શ’ છપાયું છે તે ખોટું છે.

Source : Book Name : સાચી જોડણી, સાચા શબ્દો (પેજ નં. ૨૫, ૨૬, ૨૭, ૨૮)

Author Name : શાંતિલાલ શાહ (દામકાકર)

Publisher : સાહિત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત

• આપણે શબ્દોમાં ‘સ‘ જોડીને લખવાને ટેવાયેલા છીએ. પણ બધા શબ્દોમાં ‘સ્‘ હોતો નથી. નીચેના શબ્દોમાં ‘સ‘ આખો જ લખો

(૧) નુસખો (૨) મસકો (૩) ધુસકો (૪) ધ્રુસકો

(નુસ્ખો, મસ્કો, ધુસ્કો, ધ્રુસ્કો - આ શબ્દો ખોટા છે.)

• ‘સરરર‘ કરતું તીર છૂટ્યું, પણ આડું ફંટાયું.
• ‘છણણણ‘ માં ત્રણ વખત ણ લખવું.

‘ટનનન‘ માં ત્રણ વખત ન લખવું.

‘સરરર‘ માં ત્રણ વખત ર લખવું.

કેટલાક ત્રણને બદલે બે જ અક્ષરો લખે છે તે ખોટું છે.

• શુદ્ધિમાં દ્ધિ આવશે. પણ ‘શુદ્ધીકરણ‘ માં ‘દ્ધી‘ આવશે.

આમ કેમ? ‘કરણ‘ પ્રત્યય લાગે ત્યારે અનેક શબ્દોની જોડણીમાં આ રીતનો ફેરફાર થતો હોય છે.

‘વિસ્તૃતિ‘માં ‘તિ‘ પણ ‘કરણ‘ પ્રત્યય લાગતાં ‘વિસ્તૃતીકરણ‘ થશે.

• ‘કાર‘ તો રિપેરમાં આપી છે. આપણે ‘ટેક્સી‘માં જઈશું.

આપણી પોતાની કે સબંધિતની મોટર હોય તો ‘કાર‘ કહેવાશે. ભાડૂતી મોટર માટે ‘ટેક્સી‘ બોલીએ છીએ.

• ‘વીજળી‘નું વિશેષણ ‘વીજળિક.’

જોયું? વિશેષણ બનતાં ‘ળી‘ નું ‘ળિ‘ થઈ ગયું.

કેટલાક ‘વીજળીક‘ લખે છે તે ખોટું છે. ‘વીજળિક‘ લખો.

• વર્ષોથી પેલો મહેલ બિસમાર હાલતમાં પડ્યો છે.

‘બિસમાર‘ ને બદલે કેટલાક ‘બિસ્માર‘ લખે છે તે ખોટું છે. ‘સ‘ આખો લખો

‘બિસમાર‘ એટલે શું? આપણે ‘બિસમાર‘ નો અર્થ ‘ખંડિયેર‘ કે ‘જર્જરિત‘ જેવો કરીએ છીએ.

શબ્દકોશમાં ‘બિસમાર‘ નો અર્થ નીચે પ્રમાણે છે.

બિસમાર = (વિ.) વિસ્મૃત; વિસારી મૂકેલું

• આજ (આજે) તમે આ નવી વાત લાવ્યા, એમ કહો છો, પણ આ જ અવતની અગાઉ આપણે ચર્ચા કરી જ છે.

‘આજ‘ એક શબ્દ છે, જ્યારે ‘આ જ‘ એ બે જુદા જુદા શબ્દો છે - આ અને જ અને તે જુદા લખવા જોઈએ.

‘જ‘ અક્ષર છે, અને શબ્દ પણ છે. એ તો તમે જાણતાં જ હશો.

• આ બંને શબ્દો લખવામાં પણ ઘણા ભૂલો કરે છે. ‘એમ‘ પછી ‘જ‘ જુદો લખો. ‘તેમ‘ પછી પણ ‘જ‘ જુદો લખો.

અહીં ‘જ‘ અક્ષર તરીકે નહિ, પણ શબ્દ તરીકે વાપરવાનો છે. એટલે બંને જગ્યાએ જુદો લખાતો હોય છે.

• ‘ભાડું‘માં ‘ડું‘ બરાબર, પણ ‘ભાડૂત‘માં ‘ડૂ‘ લખાશે. એ જ રીતે ‘ભાડૂતી‘માં પણ ‘ડૂ‘ લખવું.
• પહેલાં કહેવાતું : ઘોડેસવારી તો બહારવટિયાની.

‘સ્‘ ખોડો લખવાના શોખીનો ‘અસ્વાર‘, ઘોડેસ્વાર અને ‘ઘોડેસ્વારી‘ લખે છે પણ તે ખોટું છે.

બધે જ ‘સ‘ આખો લખો. નીચે મુજબ.

‘અસવાર‘; ‘ઘોડેસવાર‘; ‘ઘોડેસવારી‘

શબ્દકોશોમાં પ્રૂફરીડિંગની ભૂલને ખાતર ઘોડેસ્વાર ક્યાંક ક્યાંક છપાયું હોય છે તેની નોંધ લેશો.

• ‘પ્રાંતીય‘માં ‘તી‘ લખાશે અને ‘પ્રાંતિક‘માં ‘તિ‘ લખવું

‘પ્રાંતીય‘ અને ‘પ્રાંતિક‘ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે.

પ્રાંતિક-પ્રાંતીય = (વિ.) પ્રાંતને લગતું

‘પ્રાંતીયતા‘માં પણ ‘તી‘જ આવશે.

• નીચેની છ શબ્દોમાં ‘ચુ‘ અને ‘ચૂ‘ બંને લખી શકાય છે.

ચુપ-ચૂપ; ચુપકી-ચૂપકી; ચુપચાપ-ચૂપચાપ

‘ચુપકીદી‘માં માત્ર ‘ચુ‘ જ લખાશે. ‘ચૂ‘ નહિ.

જોડણીના નિયમ પ્રમાણે આ શબ્દમાં ‘ચુ‘ જ લખાતો હોય છે.

• આ ત્રણે શબ્દો લખવામાં ભૂલ થવા સંભવ છે.

‘ચિંગું‘ અને ‘ચિંગૂસ‘ બંને સમાનાર્થી શબ્દો છે.

ચિંગું-ચિંગૂસ = (વિ.) કંજૂસ; કરકસરિયું

ચિંગૂસાઈ = (સ્ત્રી.) કંજૂસાઈ

(’ચિંગુસાઈ‘ શબ્દ નથી તેની ખાસ નોંધ લો.)

• આ ત્રણે શબ્દોમાં ધ્ + ધ આવશે. ‘દ્ધ‘ નહિ.

એ જ રેતી ‘ઓધ્ધો‘ અને ‘ઓધ્ધેદાર‘ લખો.

• આમ તો ‘કુચ‘ અને ‘કૂચ‘ સમાનાર્થી શબ્દો છે પણ ‘કૂચ‘નો એક બીજો વિશિષ્ટ અર્થ પણ થાય છે.

કુચ-કૂચ = સ્ત્રીની છાતી; સ્તન

કૂચ = લશ્કરી ઢબની ચાલ; રવાના થવું તે

આમ લશ્કરી ઢબની ચાલ માટે માત્ર ‘કૂચ‘ શબ્દ જ વપરાય છે, ‘કુચ‘ નહિ.

તુર્કી ભાષાનો આ શબ્દ ગુજરાતી ભાષામાં ઉમેરાયો છે. એ ત્રણ રીતે લખાય છે.

(૧) કુરનસ (૨) કુરનિસ (૩) કુર્નિશ

અર્થ : ‘ઝૂકીને સલામ કરવી તે‘

• આ બંને શબ્દોના અર્થ જાણી લો.

ભરાઉ = (વિ.) ભરેલું; પુષ્ટ

ભરાવ = (પું.) જથ્થો; જમાવ

• મને ‘ઝઘડો‘ પસંદ નથી. તમારો સ્વભાવ ‘ઝઘડાળુ‘ છે તે હું જાણું છું.

અનેક શિક્ષિત માણસો પણ આ શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં ભૂલ કરતા હોય છે. ‘ઝગડો‘; ‘ઝગડાળું‘ શબ્દો ખોટા છે. સાચા શબ્દો છે : ‘ઝઘડો” અને ‘ઝઘડાળુ.’

• જેટલી કૉમર્સ કૉલેજ ખૂલે છે, તેટલી આટર્સ કૉલેજો ખૂલતી નથી. ખરેખર?

મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ ‘આટર્સ‘ લખવાને બદલે ‘આર્ટસ‘ લખતા હોય છે. કોઈ કોઈ પ્રોફેસરો પણ.

‘આટર્સ કૉલેજ‘ એમ લખવું જોઈએ. કારણ કે ‘ટ‘ અને ‘સ‘ બંનેનો જોડાક્ષર થતો હોઈ ‘ટ‘ ઉપર મૂકવાની ‘રેફ‘, ‘સ‘ ઉપર મુકાય છે.

Source : Book Name : સાચી જોડણી, સાચા શબ્દો (પેજ નં. ૨૧, ૨૨, ૨૩, ૨૪)

Author Name : શાંતિલાલ શાહ (દામકાકર)

Publisher : સાહિત્ય સંકુલ, ચૌટાબજાર, સુરત